महाराष्ट्राच्या ग्रामीण समाजजीवनात पोळा किंवा बेंदूर हा केवळ पशुप्रेमाचा उपचार नाही, तर या भूमीतील उत्पादक श्रम, शेती आणि लोकस्मृतीतील चक्रवर्ती राजा बळी यांच्या ऐतिहासिक नात्याचा जिवंत उत्सव आहे. आपल्या सोलापूर जिल्ह्यातील दुष्काळी पट्ट्यात वसलेल्या लऊळसारख्या गावासाठी तर हा सण थेट जगण्या-मरण्याच्या संघर्षाशी जोडलेला आहे. लहरी पावसाच्या भरवशावर माळरानाची काळी माती पिकवणाऱ्या कोरडवाहू शेतकऱ्याला सर्वात मोठी साथ असते ती त्याच्या गोधनाची. त्यामुळेच नांगराच्या फाळाला गती देणाऱ्या आणि खडकाळ रानात घाम गाळणाऱ्या मुक्या साथीदारांप्रती नतमस्तक होण्याचा हा दिवस लऊळच्या सामूहिक एकोप्याचा केंद्रबिंदू ठरतो.
आपल्या लोकपरंपरेत शेतकऱ्याचा संदर्भ राजा बळीशी जोडलेला आहे, ज्याची मांडणी महात्मा जोतीराव फुले यांनी अधिक स्पष्टतेने लोकमानसासमोर आणली. राजा बळी हा या भूमीतील कृषी संस्कृतीचा, उत्पादक श्रमाचा आणि समतेचा लोकनायक होता. बळीच्या राज्यात श्रम करणाऱ्याला प्रतिष्ठा होती, शेतात पिकणाऱ्या धान्यावर पिकवणाऱ्याचा हक्क होता आणि निसर्गाशी तादात्म्य पावून संपूर्ण प्रजा सुखी होती. आजही प्रत्येक खेड्यात उच्चारली जाणारी "इडा पीडा टळू दे, बळीचं राज्य येऊ दे!" ही उक्ती केवळ एक औपचारिक म्हण नसून कष्टकऱ्यांची शतकानुशतके चालत आलेली सामाजिक व आर्थिक न्यायाची आस आहे. शेतातील नापिकी, दुष्काळ, कर्जबाजारीपणा आणि दैन्य रूपी सर्व ‘इडा पीडा’ नष्ट व्हावी आणि पुन्हा एकदा कष्टाला प्रतिष्ठा देणारे बळीचे सुजलाम-सुफलाम राज्य यावे, हीच या आकांक्षेमागील खरी भावना आहे. या ऐतिहासिक वारशामुळेच जगाची भूक भागवणाऱ्या शेतकऱ्याला लोकमानसाने ‘बळीराजा’ ही पदवी दिली.
लऊळच्या भौगोलिक परिप्रेक्ष्यात या परंपरेचे महत्त्व अधिकच गडद होते. दुष्काळी भाग आणि माळरानावरची कष्टाळू शेती पेलण्यासाठी इथल्या शेतकऱ्याला नेहमीच काटक, चपळ आणि मजबूत अशा खिल्लार बैलांची साथ लाभली आहे. उन्हातान्हात शेताची नांगरट, पेरणी आणि कोळपणी करताना शेतकरी आणि त्याचा सर्जा-राजा एकाच लयीत श्वास घेत असतात. वर्षातील इतर दिवस रक्ताचे पाणी करून राबणाऱ्या या जिवांना पोळ्याच्या दिवशी मात्र श्रमातून पूर्ण मुक्ती दिली जाते. आदल्या दिवशी त्यांचे खांद हळद-तेलाने शेकणे, अंग स्वच्छ धुणे, शिंगांना तांबडा-हिरवा रंग लावून बाशिंगे बांधणे, पाठीवर नक्षीदार झुल चढवणे आणि घरातल्या प्रत्येकाने त्यांना पुरणपोळीचा गोड घास भरवून औक्षण करणे—ही कृती निसर्ग आणि मानवामधील परस्पर कृतज्ञतेचे सर्वोच्च दर्शन घडवते.
आपल्या गावातील हे जुने छायाचित्र लऊळच्या त्याच अस्सल, रांगड्या लोकजीवनाची साक्ष देते. रस्त्याच्या दुतर्फा असलेली जुनी बाभळी आणि कडुनिंबाची झाडे, समोरून दिमाखात धावणारी पांढरीशुभ्र खिल्लार जोडी आणि त्यांच्या मागे पायात वारे शिरल्यासारखी धावणारी गावची लहान मुले, हा प्रसंग निव्वळ सणाचा नसून एका मोकळ्या, आनंदी लोकसंस्कृतीचा आरसा आहे. या धावणाऱ्या बैलांच्या मागे धावताना गावातल्या पोरांच्या चेहऱ्यावर दिसणारा तो अवखळ आनंद आणि रस्त्याच्या कडेला जमलेल्या संपूर्ण गावाची नजर हीच बळीराजाच्या राज्यातली खरी समता आणि एकजूट दर्शवते. तिथे कोणताही भेद नसतो, उरतो तो फक्त मातीशी आणि पशुधनाशी जोडलेला एकात्मतेचा भाव.
काळाच्या ओघात शेतीचे यांत्रिकीकरण झाले, ट्रॅक्टर आले आणि जीवनशैली बदलली; तरीही लऊळच्या मातीत राजा बळीने दिलेली कष्टाची शिकवण, निसर्गाशी राखलेले इमान आणि जनावरांप्रती बाळगलेली माया आजही अबाधित आहे. पोळा हा सण आपल्याला पूर्वजांच्या याच समृद्ध वारशाची आणि श्रमाच्या मूल्यांची आठवण करून देतो. शेतात राबणाऱ्या हातांना खरा न्याय मिळावा आणि गावची ही एकजूट अशीच वृद्धिंगत व्हावी, हाच या सणाचा खरा संदेश आहे.
T
✍️ Team Amhi Laulkar
4 सप्टेंबर 2026